Sunday, Apr 20th

Last update07:37:00 PM GMT

Info Historija Foča za vrijeme Austrougarske vladavine 1878-1918

Foča za vrijeme Austrougarske vladavine 1878-1918

Separat iz historijske monografije "Bosanskohercegovački gradovi na razmeđu 19 i 20 stoljeća", autora Ilijasa Hadžibegovića, izdato od strane Instituta za istoriju u Sarajevu 2004 godine.
 
 
Brzi razvoj evropskog kapitalizma i dozrijevanje uslova za formiranje nacionalnih država na Balkanu ozbiljno su uzdrmali Osmansko carstvo, koje se teško i sporo uključivalo u moderne tokove političkog, ekonomskog i kulturnog života. Reformni pokušaji dali su izvjesne pozitivne rezultate, ali nisu uspjeli uspostaviti čvršću integraciju Carstva. Bosna i Hercegovina, kao najisturenija pokrajina evropskog dijela Turske, imala je značajnu ulogu u produbljivanju te krize, najprije zato što su još od ukidanja janjičara 1826. do 1851. godine u njoj vladali anarhija i sukobi feudalne aristokracije i privilegiranih društvenih slojeva s centralnom vlašću, a od 50-ih pa do 1883. godine neprestane socijalne borbe, od kojih je ustanak 1875-1878. godine bio presudan za dalju sudbinu osmanskih balkanskih posjeda jer je pokrenuo složeno istočno pitanje, izazvao dva rata, živu diplomatsku aktivnost velikih evropskih sila i doveo do Berlinskog kongresa.
 
U diplomatskoj aktivnosti najviše se angažirala Austro-Ugarska, koja se, poslije francusko-pruskog rata, približila Njemačkoj da bi u njoj dobila sigurno zaleđe za agresivniju politiku prema Balkanu, u kojoj je Bosna i Hercegovina imala veliki značaj s političkog i strateškog stanovištva njeno posjedovanje i držanje garnizona u Novopazarskom sandžaku obezbjeđivalo je jači uticaj na Balkanu i prepreku formiranju snažnije južnoslavenske države privlačne južnoslavenskim podanicima Habsburškog carstva, a olakšavalo je i stvaranje jakih pozicija u Srbiji, radi kontrole nad željezničkim putem do Soluna, što je opet, značilo potiskivanje ruskog uticaja s Balkana. S ekonomskog stanovišta, posjedovanje Bosne i Hercegovine obezbjeđivalo je važne sirovine (rude i drvo) i proširenje tržišta za industrijsku robu iz Monarhije. Za takvu kolonijalnu ekspanziju, sračunatu na pribavljanje sirovina i plasman industrijskih proizvoda, nije trebalo graditi prekomorsku flotu. Sve je bilo nadomak ruke: sirovine, jeftina radna snaga i tržište.

Nade i želje austrougarske diplomacije ostvarile su se na Berlinskom kongresu 1878. godine, na kome su velike evropske sile skrojile novu političku kartu Balkana. Bosna i Hercegovina je poslije trogodišnjeg ustanka protiv osmanske vlasti predana na upravljanje Austro-Ugarskoj, Srbija i Crna Gora su stekle nezavisnost, Novopazarski sandžak je zadržan u okviru Osmanskog carstva, ali s četiri garnizona austrougarske vojske.

Prve vijesti o mogućoj austrougarskoj okupaciji Bosne i Hercegovine, s proljeća 1878. godine, uznemirile su stanovništvo, posebno bošnjačko. Već 5. juna 1878. formiranje u Sarajevu odbor sa zadatkom da pripremi oružani otpor austrougarskim trupama. Čim se saznalo za odluku Berlinskog kongresa "Narodni odbor je, 7. jula, iznudio ostavku Veli-paše, vojnog komandanta Bosne. Time je jasno pokazao da će, suprotno naređenjima Porte, organizirati otpor okupaciji. Od tada u svim krajevima Bosne praktično nisu prestajali nemiri, posebno među bošnjačkim stanovništvom. Narodni odbor je 27. jula 1878. zbacio osmansku vlast u Sarajevu i formirao svoju Narodnu vladu".1

Još u toku pripreme za oružani otpor okupaciji, 29. jula, stigle su vijesti da su austrougarske trupe počele prelaziti Savu kod Šamca, Bosanskog Broda i Bosanske Gradiške i nastupati preko Kostajnice, Vrgorca i Imotskog, te da je komandant okupacione vojske, general Josip Filipović, objavio proglas stanovništvu Bosne i Hercegovine u kojem je naveo da austrougarska vojska dolazi uz suglasnost evropskih država i osmanskog sultana i obećava zaštitu života, vjere i imovine, zakonsku ravnopravnost svih stanovnika, te slobodu vjeroispovijesti i jezika.2

Bez obzira na to šta je nudila Austro-Ugarska, njene trupe su u svim krajevima Bosne naišle na oružani otpor. Komandant snaga otpora izdao je početkom avgusta Objavu kojom je pozvao svo stanovništvo, bez razlike na vjeru, da se "složno odupru neprijateljima".3 Otpor, pretežno bošnjačkog stanovništva, trajao je od početka okupacije, 29. jula, do 20. oktobra 1878.godine, s tim što je znatno oslabljen 19. avgusta, kad je palo Sarajevo. Za vrijeme zaposjedanja Bosne i Hercegovine austrougarska vojska je vodila oko 60 većih i manjih bitaka, u kojima je izgubila 6.000 vojnika i oficira (od toga je 946 poginulih, 3.980 ranjenih i 72 nestalih). Okupaciju je otpočela s 82.000 vojnika, ali su u toku borbi okupacione snage stalno pojačavane, pa su na kraju brojale oko 200.000 vojnika. Toj sili suprotstavilo se oko 93.000 boraca iz Bosne i Hercegovine.4

Borbe za južnu Bosnu i istočnu Hercegovinu počele su u drugoj polovini septembra. Okupacione snage od 7.600 vojnika krenule su 19. septembra preko Romanije, u tri kolone, ka Glasincu, gdje se 6.500 - 9.000 boraca otpora utvrdilo na brdima Mladi i Vitanj. Do žestoke borbe, u kojoj je izbačeno iz stroja 478 austrougarskih vojnika, od kojih su 87 poginuli, došlo je 29. septembra kod Bandina Odžaka i Šenkovića.5 Srazmjerno broju trupa, to je bio najveći gubitak okupatora na bosanskom ratištu. Ali, bolje opremljena i organizirana okupaciona vojska dobila je odlučujuću bitku za jugoistočnu Bosnu. Put do Drine bio je otvoren. Bez daljeg otpora zaposjela je Rogaticu, a 4. oktobra izbila na Drinu i narednih dana zauzela Višegrad, Goražde i Čajniče. Ulaskom u Foču, 8. oktobra 1878. godine, okupaciona vojska je zaposjela sva značajnija mjesta južne Bosne i istočne Hercegovine.6
I najopštiji podaci o otporu domaćeg stanovništva okupacionoj vojsci pokazuju da se radilo o pravom tromjesečnom ratu, koji nimalo nije ličio na "vojničku šetnju", kako je predviđao grof Andraši, austrougarski ministar vanjskih poslova. Stanovništvo Bosne i Hercegovine je pokazalo da ne prihvata okupaciju niti tuđinsku vlast, bez obzira na to šta je ona nudila i donosila. Neraspoloženje okupacijom će se produžiti i u narednih četrdeset godina i neprihvatanje tuđinske vlasti biće glavna karakteristika političkih odnosa u zemlji sve do 1918. godine. U ispoljavanju tog neraspoloženja i otpora austrougarskoj vlasti značajnu ulogu imale su Foča i njena okolina.
U prvim godinama okupacije fočanski srez pripadao je mostarskom okrugu, kako je bilo i za vrijeme osmanske vladavine, a već 1. jula 1880. pripojen je sarajevskom okrugu. Od 1882. godine sreski ured u Foči djeluje kao prva instanca političke i sudske vlasti, kojoj su priključeni poreski i šumski uredi. Na čelu sreske vlasti stajao je sreski načelnik (kotarski predstojnik), a potom su slijedili politički činovnik, referenti za šumarstvo i puteve s neophodnim nadzornim osobljem, sreski ljekar, sreski veterinar i vojni pomoćnik (obično podoficiri), koji obavlja vojne poslove.7
U fočanskom, kao i svim srezovima postojao je sreski medžlis ili vijeće koje je birao narod. Ta vijeća su postojala i za vrijeme osmanske vladavine, a imala su savjetodavni karakter u svim administrativnim poslovima. Sačinjavali su ih najugledniji predstavnici svih konfesija, a sazivana su prema potrebi.
Fočanski srez imao je sresku ispostavu (ekspoziture) u Kalinoviku, sa zadatkom da rasterećuje sreski ured u Foči i olakšava kontakte stanovništva s administracijom.8

Neposredno poslije okupacije, bivši osmanski činovnici uglavnom su napustili Bosnu i Hercegovinu i odselili u Osmansko carstvo. S obzirom na to da je u to doba bilo malo domaćih pismenih ljudi vičnih administraciji, a još manje onih u koje je okupaciona vlast imala povjerenje, činovništvo je dovedeno iz Monarhije. Zbog toga su, po pravilu, sreski načelnici, rukovodioci sreskih ispostava, politički činovnici, sudije (osim šerijatskih), ljekari, veterinari, apotekari i sl. bili porijeklom iz drugih zemalja Austro-Ugarske. Takvo stanje vladalo je i u Foči sve do kraja austrougarske vladavine. Demografska kretanja, karakteristična za cijelu Bosnu i Hercegovinu, dešavala su se u Foči i njenoj okolini slijedećom dinamikom:

Priraštaj stanovništva u Foči 1879-1910. godine9

Foča je 1879. godine bila šesnaesti grad po broju stanovnika u Bosni i Hercegovini, a 1910. dvanaesti. Njeno civilno stanovništvo poraslo je u 30-godišnjem razdoblju za 1.464 osoba ili 49,32%, što čini godišnju stopu prirasta od 1,64%. Takav priraštaj u Foči bio je manji od prosječnog priraštaja gradskog stanovništva u Bosni i Hercegovini za 15%. S obzirom na to da se Foča nalazila na granici prema Crnoj Gori i da je imala istaknuti vojnostra-teški položaj, u njoj je bio smješten jak garnizon koji je 1910. godine imao 1.393 vojnika. Od početka okupacije to je bio značajan faktor u povećanju stvarno prisutnog stanovništva u gradu.

Vjerska struktura stanovništva u Foči

Mada je muslimansko stanovništvo u poređenju sa stanovništvom drugih konfesija opalo za 5,6%, ono je u odnosu na prosječan priraštaj muslimanskog stanovništva u zemlji brže raslo za 2,7%. Pravoslavno stanovništvo imalo je priraštaj manji za 27% od prosječnog priraštaja pripadnika ove konfesije u zemlji. Katolici (pripadnici raznih nacija) i Jevreji u Foči se naseljavaju tek poslije austrougarske okupacije BiH i nikada nisu dostigli značajniji procent stanovništva. Oni su bili, uglavnom, nosioci vlasti, administracije i novih privrednih aktivnosti.

Prema popisu stanovništva od 1885. godine, u fočanskom srezu bilo je zabilježeno svega 50 doseljenika iz Monarhije. U narednom popisu (1895) bilo ih je 73 iz austrijske, 67 iz ugarske polovice Monarhije i 18 iz drugih država, što ukupno iznosi 168 doseljenika. Broj doseljenika se i dalje povećavao, tako da je godine 1910. zabilježeno 179 doseljenika iz austrijske, 232 iz ugarske polovice Monarhije i 15 iz drugih država, što ukupno iznosi 426.11

Maternji jezik doseljenika u fočanskom srezu 1910. godine

Najveći broj doseljenika bio je smješten u gradu Foči. Među njima najbrojniji su bili doseljenici sa srpskohrvatskog i slovenačkog jezičkog područja Austro-Ugarske Monarhije (53%).

Socijalna struktura gradskog stanovništva u Foči za vrijeme austrougarske vladavine nije se bitno razlikovala od sličnih sreskih centara u zemlji. I pored izvjesnog razvoja industrije, saobraćaja i trgovine, bosansko-hercegovački gradovi teško su se oslobađali svog zanatlijsko-trgovačkog i agrarnog karaktera. Sa izvjesnim izuzecima, bosanskohercegovački grad je ostao naselje s 2.000-5.000 stanovnika (svega 11 gradova 1910. godine ima preko 5.000 stanovnika), čiju socijalnu strukturu određuju sitni zanatlija i trgovac, rentijeri i različite skupine agrarnog stanovništva. Srednja i krupnija buržoazija i radnička klasa čine tanke socijalne slojeve u našim gradovima. Činovništvo i inteligencija su, uglavnom, stranog porijekla, a većina domaće inteligencije pripada vjerskim zvanjima.

Prvi podaci o socijalnoj strukturi u Foči zabilježeni su u popisu od 1885. godine, a izgledala je ovako12:

Iz navedenih podataka vidi se da je u Foči 1885. godine bilo privredno aktivnih lica 1.179 ili 27,03%, koja su izdržavala 3.181 lice ili 72,97%. Od ukupnog broja muških osoba koje su privređivale na činovnike, svjetovnu i vjersku inteligenciju otpadalo je 5%, na agrarne skupine 28,3% i na nosioce gradske privrede 67,7%.

U naredna dva popisa, socijalna struktura gradskog stanovništva u Foči pokazuje izvjesna pomjeranja u korist agrarnih skupina stanovništva.

Socijalna struktura agrarnog stanovništva u Foči 1895. i 1910.13

Povećanje agrarnog stanovništva u Foči 1910. u odnosu na 1885. i 1895. godinu uslijedilo je zbog izvjesnog proširenja gradske opštine, ali znatno više je bilo posljedica djelovanja društveno-ekonomskih procesa koji su se odvijali u tom razdoblju. U gradu se naročito namnožio socijalni sloj zemljoposjednika (sa i bez kmetova), koji se za 15 godina (1895-1910) povećao za 10 puta. Od 483 pripadnika tog socijalnog sloja, 1910. godine 427 (od toga 35 pravoslavnih) imalo je kmetove. U isto vrijeme, 56 zemljoposjednika (od toga 20 pravoslavnih) nisu imali kmetska selišta, nego je njihove posjede obrađivao drugi. Godine 1895. u Foči je živjelo 22,5% zemljoposjednika u srezu, a 1910. godine 66,5%. Ta koncentracija zemljoposjednika u gradu nastala je prvenstveno stoga jer su pojedine građanske porodice kupovale kmetska selišta i slobodnu zemlju. Na taj način se u gotovo svim našim gradovima povećavalo agrarno stanovništvo na račun stanovništva koje se izdržava zanimanjima izvan poljoprivrede. Ovaj proces bio je, takođe, praćen raspadanjem i dijeljenjem kućnih zadruga, kao i sve jačom socijalnom diferencijacijom stanovništva. Potpuniji podaci o tome daju se u naredne tri tabele.

1. Agrarno stanovništvo ufočanskom srezu po godinama i socijalnim kategorijama

2. Socijalna struktura agrarnog stanovništva u fočanskom srezu 1910. godine po konfesijama


3. Prosječan broj članova domaćinstva agrarnog stanovništva u fočanskom srezu 1895. i 1910. godine14



1 Mustafa Imamović, Pravni položaj i unutrašnji politički razvitak Bosne i Hercegovine od 1878. do 1914, Sarajevo, 1976, str. 15.
2 M. Imamović, Pravni položaj, str. 15.
3 M. Imamović, Pravni položaj, str. 16.
4 M. Imamović, Pravni položaj, str. 16.
5 Theodor von Sosansky, Die Balkanpolitik Oesterreich-Ungarns seit 1866. Erster Band, Stuttgart und Berlin 1913. str. 258-259.
6 T. von Sosansky, Die Balkanpolitik, str. 258-259
7 Izvještaj o upravi Bosne i Hercegovine 1906. godine, Zagreb, 1906. str. 24.
8 Izvještaj o upravi Bosne i Hercegovine 1906. godine, str. 25.
9 Ortschafts und Bevölkerungs-Statistik von Bosnien und der Hercegovina (Statistika miesta i pučanstva Bosne i Hercegovine). Sarajevo, 1880. str. 4; Ortschafts zöhlungs — Ergebnisse vom 1. Mai 1885 (Statistika mjesta i žiteljstva Bosne i Hercegovine po popisu naroda od 1. maja 1885). Sarajevo, 1886. str. 24-25; Glavni rezultati popisa žiteljstva u Bosni i Hercegovini od 22. aprila 1895. Sarajevo, 1896. str. LIV; Die Ergebnisse der Volkszählung in Bosnien und der Hercegovina vom 10. Oktobar 1910. Sarajevo, 1912, str. 12-13 (I dio).
11 Die Ergebnisse der Volkzahlung 1910. str. 44-45.
12 Ortschafts — undBevölkerungs — Statistik 1885. Tabelarische Uebersischt über die durchshni-tliche Dichte Bevolkerung in Bosnien und der Hercegovina aufeine Quadratmeile. Prema popisu od 1885. godine u Foči je živjelo 4.360 stanovnika. Tada su u gradsku opštinu upisana neka okolna sela koja nisu uračunata u kasnijim popisima. Na istom teritoriju gradske opštine, koji je uzet 1895, živjelo je 1885.godine 3.501 stanovnik. Tada su u gradsku opštinu upisana sela: Gradac, Šukovac, Prevrač, Barakovac, Biokovo, Brod i Zubovići. Glavni rezultati popisa 1895. str. XCII, XCVI.
13 Glavni rezultati popisa 1895. str. 40-42. Die Ergebnisse der Volkszählung 1910. str. 396-397.
14 Ovi pregledi sačinjeni su na osnovu citiranih popisa stanovništva od 1885,1895. i 1910. godine. O ovim pitanjima vidi: Iljas Hadžibegović, Promjene u strukturi agrarnog stanovništva u Bosni i Hercegovini 1878-1914. Jugoslavenski historijski časopis, br. 1-2,1974.