Wednesday, Apr 23rd

Last update07:37:00 PM GMT

Sava Kovačević

 

Narodni heroji Jugoslavije, "Mladost" Beograd, 1975. godina

 

 

Sava Kovačević (1905.-1943.) komandant Treće udarne proleterske divizije NOVJ i narodni heroj Jugoslavije.

 

Mladost

Rođen je 25. januara 1905. godine u selu Nudolu, blizu Grahova, kod Nikšića. Djetinjstvo, mladost i veći dio života proveo je u rodnom kraju. Osnovnu školu završio je u susjednom selu Zaslapu. Loše materijalno stanje porodice spriječilo ga je da nastavi školovanje, pa je počeo da se bavi poljoprivredom. Kada je odrastao, zaposlio se u "Ombli", preduzeću za eksploataciju šume u Bijeloj Gori. Kasnije odlazi od kuće i najprije radi u rudniku Trepča na montaži žičare, onda dolazi u Beograd i zapošljava se u štampariji "Vreme" i na izgradnji novog Savskog mosta. Pošto je protjeran iz Beograda, ponovo se zapošljava kao šumarski radnik, a onda radi na svom imanju. Bio je i drumski radnik.

 

Još u ranoj mladosti pošao je komunističko-revolucionarnim putem; član KPJ postao je 1925. godine. Idejno se formirao pod uticajem svoga brata, poznatog komunističkog revolucionara Nikole Kovačevića. Sava je mnogo radio na svojoj ideološkoj izgradnji u komunistu i marksistu: Čitao je marksističke knjige, komunistički angažovanu političku štampu, beletristiku, vojnu i drugu literaturu.

 

Do rata je imao sledeće partijske funkcije: pročelnik ćelije, član (1928.) i sekretar (1934.) Mesnog komitata KPJ za Grahovo, član Okružnog komiteta za Nikšić (1934.) i član Pokrajinskog komiteta KPJ za Crnu Goru (izabran 1937. na 6. pokrajinskoj konferenciji). Kao partijski radnik, pokreće seljake u borbu protiv politike režima i policijskog terora, organizuje štrajkove radnika u mestu zaposlenja; radi na stvaranju seljačkog zadrugarstva, okupljanju omladine, otvaranju čitaonica; istupa kao oprobani govornik na narodnim svečanostima, na izbornim sastancima, na velikim skupovima i demonstracijama. Radio je na stvaranju legalne Radničko-seljačke stranke (1937.-1938.) i bio jedan od njenih istaknutih predstavnika u Crnoj Gori. Zbog komunističkih aktivnosti hapšen je više puta (u Grahovu, Nikšiću, Cetinju, Kosovskoj Mitrovici, Beogradu) i izvođen pred sud. Prilikom velike provale u partijskoj organizaciji 1936. u Crnoj Gori (uhapšeno oko 300 ljudi), izbegao je hapšenje, sklonio se u šumu s još tri grahovska komunista i naoružan proveo u ilegalnosti 9 meseci. Najzad se, uz garanciju, predao sudskim vlastima u Nikšiću, odakle je sproveden u sarajevski zatvor, a nešto kasnije izveden pred Sud za zaštitu države u Beogradu (1937.) Na sudu je oslobođen. Drugi put je, u proljeće 1940. godine, zbog antiratnog govora, uhapšen i sproveden na suđenje u Staru Kanjižu. I ovoga puta je oslobođen. Poslednji put je uhapšen uoči Aprilskog rata 1941. godine.

 

 

Narodnooslobodilački rat

Početak NOB-a dočekao je kao već iskusan komunist i revolucionar. Kao član Okružnog komiteta KPJ za Nikšić, učestvovao je u pripremi julskog ustanka 1941. godine Prva velika akcija protiv okupatora na teritoriji Grahova izvedena je pod njegovim rukovodstvom: 25. jula, kada je savladana italijanska posada (80 vojnika) i oslobođeno Grahovo.

 

U jesen 1941. godine Glavni štab NOP odreda za Crnu Goru i Boku imenuje ga za komandanta Nikšićkog NOP odreda, koji je ubrzo narastao na deset bataljona. U jesen 1941. i zimu 1941/42. godine, jedinice odreda nižu pobede na teritoriji Nikšića, Grahova, Vilusa, Crkvica i Herceg Novog. Nikšićki odred razbija italijanske kolone, zarobljava stotine vojnika, zaplenjuje tenkove, topove, kamione i drugo naoružanje i opremu. Snagama Nikšićkog i Durmitorskog odreda oslobođena je velika teritorija od Tare i Pive do Bokokotorskog zaliva, osim blokiranog Nikšića i gradova u Boki. Naročito teške, višemesečne borbe, uz velike neprijateljske gubitke, vođene su na sektoru Dragalj-Crkvice-Herceg Novi.

 

Gotovo istovremeno, Sava proširuje rad jedinica odreda u istočnu Hercegovinu i prema Dubrovniku. Januara 1942. godine formira se Operativni štab za Hercegovinu, da koordinira borbe crnogorskih i hercegovačkih jedinica, sa Savom kao komandantom. Tada su se pod njegovom komandom našle snage jačine oko 20 bataljona, koje su delovale na prostoru od Oštroga do Dubrovnika i od Boke do Gacka, i snažnim radom prisilile na strategijsku defanzivu više od korpusa italijanskih vojnika i jake snage ustaša, domobrana i četnika i naneli im više teških poraza.

 

Delovi odreda su angažovani i u sprečavanju kontrarevolucije na području Kolašina i u Katunskoj nahiji. Kao već proslavljeni ratnik, aktivno učestvuje na istorijskoj Ostroškoj skupštini crnogorskih i bokeljskih rodoljuba, februara 1942. godine. Aprila 1942. imenovan je za člana Glavnog štaba NOV i PO za Crnu Goru i Boku, a maja iste godine izabran je za člana Vrhovnog štaba NOVJ.

 

U toku Treće neprijateljske ofanzive, jedinice Nikšićkog odreda vodile su izuzetno oštre borbe oko Nikšića, Grahova u Boki i u Pivi. U poznatim borbama, aprila 1942., u Župi nikšićkoj teško su poražene jake četničke snage pod komandom Baja Stanišića. To je bio prvi teški četnički poraz u Crnoj Gori. Nove poraze odred im je naneo u borbama na pravcu Nikšić-Piva. Pored rukovođenja odredom, kao zamenik komandanta Glavnog štaba rukovodio je povlačenjem Lovćenskog NOP odreda pravcem Trešnjevo-Grahovo-Banjani-Piva, kao i Zetskim NOP odredom, oko Nikšića i u Pivi.

 

Kada je 12. juna 1942. godine formirana Peta proleterska crnogorska NOU brigada, Sava postaje njen komandant. Brigada je najpre glavna zaštitnica u borbama na tromeđi Crne Gore, Bosne i Hercegovine, a potom je sa šireg prostora Zelengore štitila pohod grupe proleterskih brigada u zapadnu Bosnu i osiguravala zbeg naroda i bolnicu. Od 22. jula do 2. avgusta, zajedno s Hercegovačkim NOP odredom, Dragačevsko-čelebićkim bataljonom, bolnicom i zbegom, Peta brigada je izvela proboj od Drine do Prozora. Ovaj složeni poduhvat izveden je pod Savinom komandom. U centralnoj i zapadnoj Bosni brigada je, od avgusta 1942. do januara 1943., vodila borbe oko Prozora, Travnika, Jajca.

 

U Četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi Sava Kovačević takođe učestvuje. Juriši na Prozor, borba s tenkovima u Ostrošcu, napadi na Konjic, odbrane u dolini Neretve imali su veliki značaj za spas ranjenika i opšti uspeh na Neretvi. U ofanzivi s Neretve, brigada vodi teške borbe na levoj obali Neretve, za oslobođenje i odbranu Nevesinja, na Planoj, Javorku i Bioču. Veoma uspešno Sava je komandovao brigadom u oštrim borbama na pravcu Nikšić-Šavnik, na Komarnici i na Durmitoru, što je usporilo nadiranje višestruko jačih nemačko-italijanskih snaga u Petoj ofanzivi.

 

U najtežem periodu Pete neprijateljske ofanzive, Sava postaje komandant Treće udarne divizije. Diviziji je baš tada pao u deo najteži zadatak: da bude zaštitnica Glavne operativne grupe, da štiti Centralnu bolnicu i izvrši proboj iz okruženja. U desetodnevnim borbama pod Savinom komandom, divizija se borila s neprijateljem koji je bio gotovo dvadeset puta brojniji, i učinila sve da spase ranjenike i izvrši druge zadatke. Činjeni su pokušaji da se nađe pogodna mogućnost za proboj. U teškim borbama 11. i 12. juna na Vučevu, pod Maglićem, kod Borovna, na desnoj obali Sutjeske, odbijeni su snažni udari neprijatelja, spašena bolnica i napravljen pokušaj da se na lijevoj obali Sutjeske obrazuje mostobran. 13. juna, njene glavne snage pošle su u opšti napad na lijevoj obali Sutjeske. Divizija je uspela da potisne neprijatelja, ali ne i da slomi njegov otpor na Košuru, padinama Ozrena, Lastve, Kazana. U najkritičnijem trenutku, Sava je odlučio da novim jurišem izvrši proboj. S pratećom četom i grupom kurira izbio je u prvi streljački stroj, zapovedio juriš, i pucajući iz puškomitraljeza, pošao napred. Sava Kovačević je pao u jurišu, pokošen neprijateljevim rafalima.

 

Sava Kovačević odlikovan je sovjetskim Ordenom Kutuzova. Kada su 1. maja 1943. godine, uvedeni činovi u NOVJ, proizveden je u čin pukovnika.

 

 

 

Za narodnog heroja proglašen je 6. jula 1943. godine.