Wednesday, Apr 23rd

Last update07:37:00 PM GMT

Baština Nacionalni spomenici Musluk (Atik Ali-pašina) džamija u Foči

Musluk (Atik Ali-pašina) džamija u Foči

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika na sjednici održanoj od 20. do 27. novembra 2007. godine donijela je odluku da se Graditeljska cjelina – Musluk (Atik Ali-pašina) džamija u Foči proglašava se nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.


Nacionalni spomenik čini džamija i harem sa nišanima.

 


Lokacija


Graditeljska cjelina Musluk (Atik Ali-pašine) džamije se nalazi u sjevernom dijelu Foče u naselju zvanom Donje polje ispod ušća rijeke Ćehotine. Nekada se i mahala zvala istim imenom. Lokacija objekta se danas nalazi između dvije ulice, ulice 8. marta na istočnoj i ulice Kasima Ćorića na sjevernoj starni. Ulaz u džamijski harem je ostvaren iz ulice Kasima Ćorića.

Musluk česma se nalazi na sjeveroistočnoj strani parcele, na raskrsnici ulica 8. mart i Kasima Ćorića.

Nacionalni spomenik se nalazi na lokaciji označenoj kao k.č. broj 762, posjedovni list broj 1426, k.o. Foča, općina Foča, Bosna i Hercegovina.


Historijski podaci

 

Musluk (Atik Ali-pašinu) džamiju je sagradio Atik Ali-paša(2) koji je bio vojskovođa i živio u Carigradu. Džamija spada među vrlo vrijedne sakralne spomenike BiH iz osmanskog perioda. Prema bogatoj dekoraciji vidljiva je sličnost sa Aladža džamijom pa se pretpostavlja da je graditelj bio neimar Sinan.


Musluk džamija je izgrađena 1564. godine (952 h) o čemu govori sačuvani natpis na limenoj ploči veličine 46x90 cm koja se nalazi nad ulazom. Podloga natpisa je obojena zelenom a slova pozlaćena. Pismo: nesh. S obje strane izvan limene ploče ispisani su citati iz Kur'ana i islamske tradicije.


„Ovu džamiju podiže za one koji sedždu čine (ničice padaju)

A u ime Allaha, stvoritelja svjetova,

Atik Ali-paša, koji voli ašike,

I koji želi dobro činiti vjernicima,

On pomaže vjeru i sakuplja dobre i pobožne,

Pa vi bogobojazni uniđite u džamiju sigurni i spaseni.

Bože, spasi graditelja.

Kronogram džamije: „Allah je ljepota i tvorac Arša.

Godine 952.“ (1546.)

(Mujezinović, 1988., str. 31)


Zidovi džamije su bili ukrašeni netpisima iz Kur'ana koji glase:


„Uzvišeni Allah kaže: Zaista Allah poziva u kuću spasa. Bogomolje grade i održavaju oni koji vjeruju Allaha, sudnji dan, klanjaju, dijele zekat i imaju strahopoštovanje prema Allahu. Ti će biti upućeni.“

„Moje kuće na zemlji su bogomolje, a njihovi posjetioci, a njihovi posjetioci ih održavaju, pa lijepo li je kada rob (božiji) očisti se kod svoje kuće i potom mene posjeti u mojoj kući, a dužan je gostoprimac da počasti svoga gosta.“ (Hadis-kudsi)


Autogram Evlije čelebije u trijemu Atik Ali-pašine Džamije

Dosta davno pronađen je i otkriven u trijemu Aladža džamije autogram poznatog turskog putopisca, svjetskog putnika Evlije Čelebije, koji poznatim stihovima na perzijskom jeziku daje sud o Aladži i Foči.


Prilikom radova na restauraciji Musluk džamije u ljeto 1973. godine, otkriven je ispod krečnih premaza još jedan autogram Evlije Čelebije čiji tekst glasi:


„Za dušu Božijeg miljenika (Muhameda), a za zadovoljstvo Allahovo (prouči) Fatihu. Pisao mujezin Evlija 1074 (1664.) godine“

Ovaj zapis(3) ispisan je crnim mastilom na prostoru veličine 14x17 cm neshi pismom.


Harem Musluk džamije je prostran i u njemu se nalazio veliki broj nišana, i to na jugozapadnoj i jugoistočnoj strani džamije. Samo je manji broj nišana danas sačuvan. Na sjeveroistočnoj strani se nalazi Musluk česma kojoj je izrađen krov od crijepa. Pored česme je izgrađena gasulhana, manji zidani objekat, gotovo istih dimenzija kao objekat česme. Na sjeverozapadnoj strani parcele, neposredno uz ulaz u harem sagrađen je novi zidani objekat za potrebe Islamske zajednice. Objekat je zidan, većih dimenzija i sastoji se od prizemlja i sprata. Na tom mjestu se nekada ranije nalazio mekteb. Ova dva objekta su nedavno izgrađena.


Za vrijeme Drugog svjetskog rata talijanske jedinice pretvorile su ovu džamiju u vojničku kapelu i tom prilikom je uništen kameni mimber. (Mujezinović, 1988., str. 30)


Sanacioni radovi na džamiji vršeni su 1973. godin,e ali nemamo podatake koji su radovi urađeni.


Musluk džamija je potpuno devastirana 1992. godine usljed bombardovanja i miniranja. Ostala su samo četiri vanjska kamena zida do visine krova. Četvorovodni krov sa drvenom konstrukcijom, kao i trijem džamije su zapaljeni i potpuno uništeni. Munara je porušena usljed miniranja i ostali su samo njeni dijelovi u donjoj zoni. Enterijer džamije je u potpunosti uništen. Uništeni su svi prozori i portal, zatim mahfil i mimber, samo je sačuvan mihrab koji je bio prilični oštećen.


Pripremni radovi i radovi na raščišćavanju lokaliteta započeli su 2000. godine, a nakon završetka projektne dokumentacije 2003. godine otpočeli su radovi na rekonstrukciji objekta. Građevinski radovi na Musluk džamiji su završeni i 22. jula 2007. godine džamija je ponovo otvorena.

 

Opis dobra

Musluk džamija(4) prema tlocrtnom rješenju pripada grupi jednoprostornih džamija čiji je molitveni prostor natkriven četvorovodnim krovom, sa natkrivenim trijemom u kojem se nalaze vanjske sofe i kamenom munarom(5). U džamiju se ulazi sa sjeverozapadne strane, preko otvorenog prostora kamenih sofa visine cca 45 cm. Sofe se nalaze sa obje strane ulaznog portala.

 

Vanjski gabariti džamije su dimenzija cca 11,94 x 12,76 m, a dimenzije sofa su cca 12,76 x 5,00 m. Unutrašnji centralni prostor džamije je kvadratnog oblika dimenzija 9,75 x 10,55 m. Zidovi su masivni izrađeni od kamena krečnjaka debljine cca 110 cm. Fasadni zidovi i unutrašnji zidovi objekta su malterisani krečnim malterom i bojeni krečom.

 

Krov je četvorovodni a konstrukcija krovišta džamije je drvena izrađena od čamovog drveta sa pokrovom od crijepa kanalice dvostruko slagane. Četvorovodnim krovom objekta je natkriven i trijem koji se nalazi na sjeverozapadnoj strani džamije u kojem su smještene sofe. Konstrukcija trijema je oslonjena je na 8 okruglih drvenih stupova čiji je radijus 30 cm od kojih se 6 nalazi na prednjoj a 2 na bočnim stranama trijema. Stupovi imaju profiloranu kamenu bazu.

Visina objekta mjerena od nivoa terena do tjemena krovišta iznosi cca 12,12 m. Svijetla visina molitvenog prostora od poda do stropa iznosi cca 7,34 m.

 

Na objektu ima ukupno 16 prozora. Prozori su drveni raspoređeni u dva nivoa i to tako da se na svim fasadama nalazi po četiri prozora, dva u donjem i dva u gornjem nivou. Prozori donjeg nivoa su dvokrilni, pravougaonog oblika sa demirima od kovanog gvožđa, čije dimenzije iznose cca 1,5 x 2,4 m. Ovi prozori imaju kamene ramove i prelomljeni luk visine 80 cm iznad prozora sa unutrašnje i vanjske strane. Prozori gornjeg nivoa se završavaju prelomljenim lukom i njhova dimenzija iznosi cca 0,75 x 1,8 m.

 


Portal džamije je masivan, izrađen od kamena sa naglašenim visokim pravougaonim okvirom. Širina kamenog portala iznosi cca 3,3 m a njegova visina je cca 5,22 m. Portal se sastojao od masivnih dvokrilnih drvenih vrata dimenzija 1,30 x 2,40 m. Vrata imaju kameni ram koji se završava lučno a iznad njega je prostor za ploču sa natpisom. Iznad je dio koji ima piramidalni oblik sa kamenim stalaktitima.

 


Mihrab je masivan, kameni i nalazi se na jugoistočnom zidu džamije. Njegova širina iznosi cca 2,93 m a visina cca 3,60 m. Sastoji se od mihrabske niše polukružnog oblika čiji radijus iznosi cca 1,0 m a visina cca 2,80 m. Mihrabska niša u gornjem dijelu ima kamene motive klesane dekoracije tzv. mukarnase (stalaktite). Cijela površina mihrabskog dijela oko niše ispunjena je gustom plitkoreljefnom dekoracijom biljnog porijekla.

 


Mimber se nalazi na jugoistočnom zidu džamije, i to desno od mihraba. Izrađen je od kamena sa bogatom plastičnom dekoracijom. Mimber je dug 4,20 m, širok 1,10 m i visok 7,90 m. Sastoji se od tri dijela:

  1. ulazni portal sa stepeništem i kamenom ogradom
  2. gornjeg piramidalnog dijela koga nose četiri stuba
  3. bočne trougaone površine koja se nalaze ispod ograde stepeništa

Vanjska strana ograde mimbera kao i bočne trougane površine su ukrašene plitko klesanim geometrijskim i floralnim ornamentima

 


Mahfil se nalazi između sjeverozapadnag i jugozapadnog zidu džamije, na dijelu desno od ulaznih vrata. Izrađen je od kamena sa dekoracijom. Dimenzije mahfila su dužina cca 8,20 m a širina cca 1,97 m. Mahfil se oslanja na pet stupova. Baza stubova je kvadratne osnove. Kapiteli su izvedeni stalaktitnom dekoracijom. Između kapitela se pružaju kamene ploče sa uklesanim dekorativnim, vitičastim lukovima. Gornji dio mahfila čini perforirana kamena ograda sa geometrijskim ornamentma. Geometrijske ornamente su formirale krunije šestokrake zvijezde i nešto manji heksagoni koji se nalaze u tri horizontalna niza.

 


Munara Musluk džamije je kamena, prislonjena uz jugozapadni zid džamije. Munara je vitka, visoka, zidana od klesanog kamena. Ulaz u munaru se nalazi na jugozapadnom zidu džamije, a ulazi se iz prostora džamije odmah ispod mahfila. Ukupna visina munare iznosi cca 31,5 m. Konstrukcju munare je izrađena od kamenih blokova koji obrazuju prstenove čija unutrašnjiost ima kružni oblik a vanjski obod je poligon sa dvanaest strana. U unutrašnjosti munare je smješteno spiralno kameno stepenište kojim se prvo dolazi do mahfila pa onda do šerefe. Ograda šerefe je od kamena visine cca 95 cm. Krov munare je u obliku kupe prekriven olovnim limom sa alemom na vrhu.


 

Harem uz Musluk (Atik Ali-pašinu) džamiju

Harem uz Musluk (Atik Ali-pašinu) džamiju je prostran. Ograđen je betonskom ogradom novijeg datuma. Ima više nišana ali među njima je najvredniji nišan Ibrahima, sina Husejinova iz 1546. godine, što pokazuje da je sahranjivanje vršeno od vremena izgradnje džamije.

953.

NATPIS NA NIŠANU IBRAHIMA, SINA HUSEJINOVA

Nadgrobni spomenik na kojem se nalazi ovaj natpis izrađen je od skopskog kristala kamena. Njegova visina iznosi 90 cm a osnova je dimenzija 14x14 cm. Nišan ima turban u gužve na prevoj na kome je uklesana ruža. Ispod turbana su cik-cak-linije. Natpis u prozi na arapskom jeziku je smješten u 12 četvornih polja. Pismo: nesh.

 

„Umrli i od Boga pomilovani, potreban milosti Uzvišenog Boga,

Ibrahim, sin Husejinov. To se dogodi godine 953“. (1546/47.)

(Mujezinović, 1988., str. 34)

Musluk česma uz Ali-pašinu džamiju

Musluk česma spada u poznatije objekte ove vrste u Foči. Pretpostavlja se da ju je izgradio sam osnivač džamije i da je džamija po njoj dobila naziv. Česma je teško oštećena za vrijeme Drugog svjetskog rata, ali je sanirana 1970. godine.

 

Na manjoj kamenoj ploči na česmi nalazi se natpis koji je oštećen i može se samo pročitati dio koji glasi:

 

„Oporukom hadži Jusufa, sina Sulejmanova, neka Allah oprosti mu grijehe...

Obnovljeno..... godie....“ (Mujezinović, 1988., str. 35)

Musluk česma je izgrađena za potrebe džamije kao i za potrebe lokalnog stanovništva. Objekat česme je smješten na sjeveroistočnom dijelu džamijske parcele, na uglu između dvije ulice, Kasima Ćorića i ulice 8. marta. Objekat je pravougaone osnove dimenzija cca 2,5x2,5 m. Zidovi su izrađeni od kamena a krov je četvorovodni prekriven crijepom (izvorno je bio prekriven limom). Sa unutrašnje strane objekta je smještena abdesthana koja se koristi za potrebe džamije novije izrade, a sa ulične strane je ponovo postavljena česma odakle je stanovništvo i ranije koristilo vodu.

 

Korištena literatura

1956. Bejtić, Alija, Povijest i umjetnost Foče na Drini (str. 23-75), Naše starine, Godišnjak Zemaljskog zavoda za zaštitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR Bosne i Hercegovine, Sarajevo, 1956.

1983. Redžić, Husref, Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini, Biblioteka Kulturno naslijeđe, Sarajevo, 1983.

1996. Čelebija, Evlija, Putopis, Izdavačko preduzeće Sarajevo Publishing, Sarajevo, 1996.

1997. Muftić, Faruk: Foča: 1470-1996, Sarajevo, 1997.

1998. Mujezinović, Mehmed, Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, Knjiga II, 3. izdanje, Biblioteka Kulturno naslijeđe, Sarajevo Publishing, 1998.

1999. Bećirbegović, Madžida, Džamije sa drvenom munarom u Bosni i Hercegovini, Sarajevo Publishing, 1999.

2003. Projekat sanacije faza I Atik-pašina džamija u Foči, izrađen od strane Zavoda za zaštitu spomenika u sastavu federalnog ministarstva kulture i sporta,

 


(2) U Carigradu postoji Atik Ali-pašina džamija i postoji mogućnost da je taj isti Ali-paša iz naših krajeva, pa se svom zavičaju odužio gradnjom džamije u Foči.

Atik Ali-paša je, prema predanju, otkupio imanje od vladike u selu Vladikovu između Ustikoline i Foče, koje je zavještao za svoju džamiju. (Mujezinović, 1988., str. 31)

(3) Evlija se ovdje potpisao kao mujezin, a poznato je da je on bio u pratnji pojedinih velikodostojnika službeni mujezin. Njegov melodični glas ga je doveo na osmanski dvor gdje ga je zapazio sultan Murat IV, pa je Evlija nastavio školovanje na dvoru. Najvjerovatnije da je Evlija prilikom posjete Atik Ali-pašinoj džamiji nastupio kao mujezin recitujući ovaj tekst kojeg je napisao na zidu trijema, lijevo od ulaza u džamiju. (Mujezinović, 1988.,str. 33)

(4) Opis džamije je baziran na osnovu starih fotografija i djelimično na sadašnje stanje objekta.

(5) “U Bosni i Hercegovini ovih džamija ima mnogo više nego podkupolnih. Prema statistici iz 1933. godine u Bosni i Hercegovini je bilo 36 podkupolnih džamija i 223 džamije sa četvorostrešnim krovom i kamenom munarom. Kod nas se džamije sa kamenom munarom grade neprekidno od sredine XV stoljeća. Po arhitektonskom i općem značaju dolaze odmah iza podkupolnih džamija. U Foči je među devet džamija sa četvorostrešnim krovom i kamenom munarom, bilo nekoliko arhitektonski vrijednih objekata kod kojih su unutrašnji elementi bili izvedeni od kamena i bogato dekorisani, što svjedoči da su ih gradili vrhunski majstori. (Bećirbegović, 1999., str.43).